Wśród katolickich kompozytorów epoki baroku bardzo popularne było opracowywanie muzyczne części stałych Mszy Świętej – Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus i Agnus Dei. Nawiązywano w ten sposób do późnośredniowiecznego zwyczaju ubogacania liturgicznego śpiewu chorałowego wykonywanego w czasie mszalnych celebracji, aby nadać uroczystościom kościelnym odświętny, podniosły charakter. Jednakże, o ile w dawnych wiekach – średniowiecza i renesansu – kompozytorzy kościelni dodawali do podstawowej linii melodycznej (chorał gregoriański jest wszakże śpiewem jednogłosowym) inne, nierzadko liczne głosy, o tyle okres baroku wprowadził do liturgii mszalnej instrumenty świeckie – czyli różnych odmian viole, flety, oboje, trąbki, a czasami nawet i instrumenty perkusyjne. Tak powstała nowa forma muzyczna zwana z czasem „mszą ­koncertującą”.

Ta nowość sprawiła, że Msze – zwłaszcza te ze świąt i uroczystości najważniejszych w całym roku kościelnym – stawały się bogatymi liturgiami, pełnymi piękna i kunsztowności, wzbudzającymi w uczestnikach zachwyt i duchowe uniesienia. Muzyka wraz z otaczającą ją architekturą barokową, z ekspresyjnymi obrazami i rzeźbami, z całym „teatrem liturgicznym”, który w gestach kapłana i jego asysty odbywał się przy głównym ołtarzu, przybliżała wierzących do piękna Bożej chwały i otwierała przed nimi bramy Nieba. Och, jakże zapierające dech w piersiach były te liturgie! Jakże porywające serce ku Bogu! Przez ziemskie piękno, które wszak jest tylko bladym odbiciem piękna Trójcy Świętej, dawały odczuć wiernym już tu, na ziemi, wspaniałość Bożego majestatu.

W gronie katolickich kompozytorów doby baroku znamienne miejsce zajmuje postać Marca-Antoine’a Charpentiera. Ten francuski twórca był bardzo ceniony w swojej epoce. Wykształcony w Italii u Giacoma Carissimiego, pod koniec lat 60. XVII wieku przeniósł się do Paryża, ówczesnego centrum światowej kultury i sztuki. Tam komponował muzykę religijną dla ważnych osobistości kościelnych, jezuickich konwentów i wpływowych świeckich, takich jak Marie de Lor­raine znana jako Mademoiselle de Guise. W 1698 roku, będąc w dojrzałym wieku, objął najbardziej prestiżowe stanowisko: maître de musique w Sainte-Chapelle, ustępujące w hierarchii francuskiej muzyki kościelnej jedynie Chapelle Royale, która była odpowiedzialna za muzykę kościelną króla Francji. Sam Charpentier zresztą był wysoko ceniony przez Ludwika XIV i miał również kontakt z rodziną królewską przy różnych okazjach.

Wzorem swoich poprzedników, Marc-Antoine Charpentier także komponował muzykę do części stałych Mszy Świętej. Było to wszak jedno z podstawowych jego zadań jako „mistrza muzyki” w Sainte-Chapelle. Wśród jego dwunastu opracowań mszalnych, które położyły podwaliny pod francuską tradycję formy mszy koncertującej, najbardziej znana i ceniona jest Messe de minuit czyli Msza Pasterska.

Messe de minuit została napisana około 1694 roku dla jezuickiego kościoła Saint-Louis w Paryżu. To, co jest w niej niezwykłe i co od razu przyciąga uwagę odbiorcy, to użycie w kompozycji dziesięciu tradycyjnych francuskich kolęd zwanych noëls. W ten sposób Charpentier nawiązał do długo obserwowanej we Francji praktyki włączania popularnych kolęd do liturgii mszalnych Bożego Narodzenia, zwłaszcza do tej wyjątkowej i pełnej niepowtarzalnego uroku Mszy o północy zwanej w Polsce „pasterką”. I chociaż Sobór Trydencki zasadniczo zakazał tego rodzaju zapożyczania świeckich melodii w śpiewach mszalnych, to jednak tolerowano od dawna utrwalone zwyczaje, które mogą się poszczycić ponad dwuwiekową tradycją. Tak właśnie było w tym przypadku. Od dawna już bowiem w celebrację Mszy pasterskiej wplatano melodie popularnych kolęd (noëls), podmieniając świeckie słowa na święte teksty mszalne, w wyniku czego wierni w czasie Mszy mogli rozpoznać swoje ulubione melodie bożonarodzeniowe, w oparciu o które śpiewano teksty Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus i Agnus Dei. Tak opracowywane melodycznie teksty Mszy sprawiały, że uroczysty obchód święta nabierał jeszcze bardziej podniosłego i wdzięcznego zarazem charakteru.

Tym właśnie wyróżnia się omawiane opracowanie muzyczne Messe de minuit Charpentiera. Już od pierwszych chwil uderza szczególny charakter tej muzyki. Wynika to bezpośrednio z archaiczności dziesięciu kolęd, które Charpentier wykorzystał w utworze. Z jednej strony posiadają one radosny, taneczny nastrój, wyrażający wesele z przyjścia na świat naszego Zbawiciela, Jezusa Chrystusa, a z drugiej – wiele z tych noëls posiada dawne, modalnie brzmiące kształty melodyczne, które znajdują odzwierciedlenie w zaskakujących zwrotach harmonicznych, nawiązujących do średniowiecznych czasów. Efekt ten podkreśla fakt, że kolędy są wykorzystywane w niektórych miejscach w ­całych ­częściach mszalnych, takich jak Kyrie (Joseph est bien marié, Une jeune pucelle), Sanctus (O Dieu! Que n’ètait-je en vie) i Agnus Dei (A minuit fut fait un réveil) lub we fragmentach Gloria (Tous les bourgeois de Châtres, Où s’en vont ces gais bergers) i Credo (Vous qui désirez, Voici le jour solennel de Noël, A la venue de Noël). W innych częściach Mszy materiał muzyczny jest skomponowany przez Charpentiera swobodnie i autonomicznie, zawsze jednak współgrając z pogodnym charakterem kolędowym. Podejście Charpentiera do kolędowych wzorców cechuje wielka różnorodność i urozmaicenie. Spotykamy więc w Messe de minuit zarazem skoczne, taneczne, tryskające radością fragmenty, jak również, choć nieliczne, momenty zadumy i wyciszenia; rustykalny pasterski folklor w wykonaniu fletów prostych, a zarazem dostojne, wyrafinowane polifoniczne fragmenty a capella, pełne muzycznej retoryki; swobodnie prowadzone melodie i wymyślnie skomponowany kontrapunkt. Wszystko to sprawia, że utwór aż „mieni się” i „skrzy” różnorodnością barw muzycznych i nastrojów, przyciągając uwagę odbiorcy przez cały czas swojego trwania.

Dlatego polecamy w czasie Bożego Narodzenia wysłuchać nagrań Mszy Pasterskiej (Messe de minuit) Marca-Antoine’a Charpentiera. Z pewnością ta wyjątkowa w historii muzyki francuskiej kompozycja zachwyci każdego melomana i pomoże mu jeszcze bardziej radować się świętami Bożego Narodzenia. Świętami, w czasie których „Słowo stało się Ciałem” dla naszego zbawienia!